رجوع از هبه یکی از موضوعات مهم و پیچیده در حقوق مدنی ایران است که بر اساس آن، فردی که مالی را به دیگری بخشیده (واهب)، میتواند تحت شرایط مشخصی، مال اهداشده را بازپس گیرد. به همین دلیل آشنایی دقیق با مفهوم هبه، شرایط رجوع از هبه، موانع موجود و روند قضایی مربوط به آن، نقش مهمی در پیشگیری از اختلافات حقوقی دارد.
در همین راستا، دکتر عباس شفیعی، وکیل پایه یک دادگستری در مشهد و متخصص در دعاوی حقوقی، در این مطلب بهصورت جامع و کاربردی ابعاد مختلف رجوع از هبه را بررسی کرده و نکات کلیدی این حوزه را توضیح داده است. اگر به دنبال اطلاعات معتبر و کاربردی هستید، با این وکیل باتجربه همراه شوید تا پاسخ بسیاری از سوالات حقوقی خود را دریافت کنید.
هبه چیست و چه تفاوتی با وصیت و ارث دارد؟
طبق ماده ۷۹۵ قانون مدنی، هبه قراردادی است که به موجب آن یک نفر مالی را بدون دریافت عوض و به صورت رایگان به مالکیت فرد دیگری درمیآورد. برای تحقق هبه، علاوه بر توافق طرفین، قبض فیزیکی مال توسط متهب (گیرنده هبه) ضروری است.
هبه با ارث و وصیت تفاوتهای مهمی دارد. در هبه، انتقال مالکیت در زمان حیات واهب انجام میشود؛ در حالیکه وصیت تنها پس از فوت موصی اجرا میشود و ارث نیز به طور قانونی و بدون نیاز به اراده متوفی به ورثه منتقل خواهد شد.
شما همراهان گرامی می توانید از طریق شماره های موجود در سایت ۰۹۱۵۲۰۳۲۰۰۲ و ۲۰۰۶ ۷۶۰ ۰۵۱۳با عباس شفیعی وکیل پایه یک دادگستری مشهد تماس حاصل نمایید.
انواع هبه
هبه میتواند به دو شکل انجام شود:. از جمله:
- هبه غیرمعوض: بدون دریافت هیچگونه عوض انجام میشود. رجوع از این نوع هبه تحت شرایط قانونی، آسانتر است.
- هبه معوض: در این حالت، واهب در برابر بخشیدن مال، چیزی را از متهب دریافت میکند. رجوع از هبه معوض تنها در صورت عدم انجام تعهد یا پرداخت عوض امکانپذیر است.
رجوع از هبه چیست؟
رجوع از هبه به معنای بازگشت از تصمیم قبلی در مورد بخشیدن مال و درخواست بازپسگیری آن است. اما این اقدام، تنها در صورت وجود شرایط قانونی امکانپذیر است و از آنجایی که هبه عقدی جایز محسوب میشود، واهب میتواند با رعایت این شرایط، از هبه رجوع کند.
شرایط قانونی برای رجوع از هبه
برای آنکه واهب بتواند بهصورت قانونی از هبه رجوع کند، وجود برخی شرایط الزامی است. از جمله:
- زنده بودن واهب: واهب تنها تا زمانی که زنده است حق رجوع دارد. پس از فوت او، ورثهاش نمیتوانند چنین کاری انجام دهند.
- زنده بودن متهب در زمان فوت واهب: اگر متهب قبل از واهب فوت کرده باشد، مال هبهشده به ورثه او منتقل شده و امکان رجوع از بین میرود.
- قبض مال توسط متهب: اگر متهب هنوز مال را تحویل نگرفته باشد، واهب میتواند بدون تشریفات خاصی از هبه رجوع کند.
- عدم وجود شرط عدم رجوع: اگر در عقد هبه شرط شده باشد که واهب حق رجوع ندارد، این حق از او سلب میشود.
- غیرمعوض بودن هبه یا عدم پرداخت عوض در هبه معوض: در صورتی که هبه معوض باشد و عوض مورد توافق پرداخت شده باشد، حق رجوع وجود ندارد.
مواردی که رجوع از هبه ممنوع است
برخی موانع قانونی بهطور کامل حق رجوع را از بین میبرند. مانند:
- فوت متهب قبل از واهب: مال موهوبه به ورثه متهب منتقل میشود و رجوع دیگر امکانپذیر نیست.
- تلف شدن یا تغییر اساسی مال: اگر موضوع هبه از بین رفته یا ماهیت آن بهطور کامل تغییر کرده باشد (مثلاً خانهای کاملاً تخریب شده باشد)، رجوع ممکن نیست.
- انتقال مال به شخص ثالث: در صورتی که متهب مال را بفروشد یا به دیگری ببخشد، واهب نمیتواند آن را پس بگیرد.
- هبه به والدین یا فرزندان: بر اساس ماده ۸۰۳ قانون مدنی، اگر هبه به پدر، مادر یا فرزندان انجام شده باشد، غیرقابل رجوع است.
- هبه به قصد تقرب به خداوند یا خیریه: هبههایی که با نیت خیرخواهانه و مذهبی انجام میشوند نیز قابل رجوع نیستند. (مانند هبه به اماکن مذهبی یا خیریه)
- محجور شدن متهب یا رهن گذاشتن مال: اگر مال هبهشده در رهن باشد یا متهب محجور (مثلاً ورشکسته یا سفیه) شده باشد، رجوع منتفی است.
رجوع از هبه اموال غیرمنقول (مانند ملک)
وکیل حقوقی مشهد چنین میگوید که رجوع از هبه ملک یا زمین با هبه سایر اموال تفاوتهایی دارد. به دلیل اینکه اموال غیرمنقول نیاز به ثبت رسمی دارند، برای رجوع از هبه ملک، باید حکم دادگاه اخذ و سپس تغییرات در اسناد رسمی ثبت شود. این موضوع اهمیت اقدامات رسمی و دقیق در زمان هبه را دوچندان میکند.
مراحل قانونی رجوع از هبه
در صورتی که متهب با رجوع مخالفت کند، واهب باید مراحل زیر را طی کند:
- تنظیم دادخواست: دادخواستی شامل مشخصات طرفین، توضیح علت رجوع و مدارک مربوط باید تنظیم و به دادگاه ارائه شود.
- انتخاب مرجع صالح: اگر ارزش مال کمتر از ۱۰۰ میلیون تومان باشد، شورای حل اختلاف و در غیر این صورت، دادگاه عمومی حقوقی مرجع رسیدگی خواهد بود.
- ارائه دلایل: واهب باید اثبات کند که شرایط قانونی رجوع فراهم بوده و هیچ مانعی وجود ندارد.
- اجرای حکم: پس از صدور و قطعیت حکم، مال به واهب بازمیگردد. در مورد املاک، این کار با همکاری اداره ثبت انجام میشود.
هزینههای رجوع و حقالوکاله
هزینه دادرسی بر اساس ارزش مال محاسبه میشود. البته اگر وکیل اختیار شود، حقالوکاله نیز به آن افزوده خواهد شد. از این رو توصیه میشود قبل از هرگونه اقدام، مشاورهای با وکیل برای برآورد هزینهها و روند پرونده داشته باشید.
تفاوت رجوع از هبه با فسخ قرارداد
بهترین وکیل حقوقی مشهد بیان میدارد که رجوع از هبه مانند فسخ قرارداد نیست. هبه عقدی جایز است که واهب میتواند تحت شرایطی از آن رجوع کند، اما بسیاری از قراردادها مانند بیع یا اجاره از نوع عقود لازماند که فقط با شرایط خاصی قابل فسخ هستند. این تفاوت، انعطافپذیری بیشتری به هبه میدهد.
نتیجهگیری
رجوع از هبه، ابزاری قانونی برای بازپسگیری مالی است که پیشتر به دیگری بخشیده شده که تنها در شرایط خاص امکانپذیر است. از این رو شناخت دقیق شرایط و موانع، رجوع موفق را ممکن میسازد. به همین دلیل، پیش از اقدام به هبه یا رجوع، توصیه میشود با وکیل متخصص حقوقی مشورت کرده و تمام مراحل را با دقت طی کنید.
